У 2026 годзе адзначаем адначасова тры даты. 450-ы юбілей каранацыі Стэфана Баторыя на караля Рэчы Паспалітай, 450-годдзе абрання яго ж  вялікім князем беларуска-літоўскай дзяржавы, а таксама 440-ю гадавіну ад ягонай смерці ў Гародні.

Баторы супраць Баторыя. Самую цяжкую вайну наш кароль вёў не на ўсходзе

► Нарадзіўся  István Báthory 23 верасня 1533 года ў Шымлеў-Сылваніэй, на тэрыторыі сённяшняй Румыніі. У біяграфіі Баторыя было палітычнае зняволенне. У 1565-1567 кароль Чэхіі і Венгрыі трымаў яго ў палоне ў Вене, куды Баторы прыехаў з пасольскай місіяй. Не дапамог і тагачасны дыпламатычны імунітэт.

► Стэфан Баторы быў другім каралём Рэчы Паспалітай, якога выбірала палітычная эліта дзяржавы. Абставіны выбару Баторыя галавой дзяржавы надта заблытаныя, паспрабуем іх схематычна патлумачыць:

 ► Пасля ганебных уцёкаў з пасады француза Генрыха Валуа на карону Рэчы Паспалітай прэтэндавалі Габсбургі, кароль Швецыі Юхан ІІІ Ваза, маскоўскі цар Іван Жахлівы, Стэфан Баторы і д’Эстэ - знакаміты род князёў Ферары. Магнаты і шляхта не дайшлі да згоды і назвалі прыканцы 1575 года двух каралёў-выбранцаў. Магнаты – паставілі на імператара Максіміліяна ІІ з Габсбургаў, а шляхта абрала сястру Жыгімонта Аўгуста Ганну Ягайлаўну. І ўжо ёй прапанавалі мужам – Стэфана Баторыя. Той гарбуза не выкаціў, прыняў выбар і ўмовы шляхты і праз Малдову рушыў у Рэч Паспалітую. А Максіміліян марудзіў, альбо быў незацікаўлены раптоўнай каронай.

Facebook Карона Вітаўта - падпішыся!

► Баторы быў тым, што на юрыдычнай лаціне называецца iure uxoris – мужам каралевы. І ён і яна, па сутнасці, мелі аднолькавыя правы, яна нават крыху большыя. “Каралём” абралі Ганну Ягайлаўну, а каранавалі Стэфана Баторыя. І ў выпадку яе смерці – ягоны статус абнулёўваўся. Але гэтага палітычнага крызіса не здарылася. Баторы, хоць і быў на дзесяць год маладзейшы за Ганну, памёр першым.

 Карацей кажучы, 1 траўня 1576 года Стэфан з Ганнай ажаніліся і гэты дзень лічыцца пачаткам каралявання Баторыя.

Стэфан Баторы і Ганна Ягайлаўна. Праца Яна Матэйкі. Публічная дамена

 ► Беларусы з літоўцамі паставілі на Максіміліяна ІІ Габсбурга і яшчэ некаторы час не прызнавалі ўладу Баторыя. Афіцыйна вялікім князем літоўскім Стэфан Баторы стаў 29 чэрвеня 1576 года. Першапачатковая пазіцыя не зашкодзіла пасля стасункам Баторыя з беларусамі і літоўцамі, а нават і наадварот.

► Афіцыйны тытул Баторыя гучаў так: Стэфан, Божай ласкай польскі кароль, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, жамойцкі, кіеўскі, валынскі, падляшскі, лівонскі, а таксама князь сямігародскі.

Чытаць болей пра тытулы і пасады ў ВКЛ: хто займаў і за што атрымліваў

 ► Баторы прызнаваў Польскую Карону і Вялікае Княства Літоўскае незалежнымі і роўнапраўнымі дзяржавамі, абавязваўся дбаць пра ВКЛ і павялічваць яго тэрыторыю, склікаць сеймы ў двух дзяржавах па чарзе. А таксама прызначаць камандаваць беларуска-літоўскім войскам толькі прадстаўнікоў ВКЛ. Баторы актыўна захоўваў атрыбуты незалежнасці дзяржавы Беларусі і Літвы, чым яго папракаюць і сёння прыхільнікі больш шчыльнага саюзу.

 ► 1 красавіка 1579 года Стэфан Баторы заснаваў Віленскі ўніверсітэт. Базай для ВНУ стаў даўні паспяховы мясцовы езуіцкі калегіўм. Універсітэт на 250 гадоў стане кузняй палітычнай і культурнай эліты для Беларусі і Літвы. Яго зачыняць расейскія ўлады ў 1832 годзе. Універсітэт паставіў ВКЛ у шэраг навуковых цэнтраў Еўропы.

У сям'і гэтага нашага земляка ўсе закончылі Віленскі ўніверсітэт

 ► У 1580-м годзе Баторы заснаваў езуіцкі калегіўм у Полацку, у 1584-м такі ж самы ў Нясвіжы, заклаў базу для гарадзенскага калегіўма. Езуіцкія навучальныя ўстановы па ўзроўні адукацыі ў той час гэта як Eton College апошнія 600 год у Брытаніі.

 ► Разам з культурнай і навуковай самастойнасцю, Баторы спрыяў і судовай незалежнасці беларуска-літоўскай дзяржавы. 1 сакавіка 1581 года Баторы, у межах судовай рэформы, заснаваў Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага, своеасаблівы апеляцыйны суд для шляхты беларуска-літоўскай дзяржавы: суддзі толькі грамадзяне ВКЛ, абавязаныя былі мець маёмасць у Беларусі альбо Літве, ведаць законы продкаў і традыцыі рэгіёна. Трыбунал меў сядзібы і збіраўся па чарзе ў Менску, Вільні і Наваградку. Аж дзіўна, што ў Беларусі ёсць толькі адна вуліца, якая носіць імя Стэфана Баторыя!

 Будынкі полацкага езуіцкага калегіўма. Відарыс з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Публічная дамена

► У гонар вызвалення Полацка ад маскоўскай акупацыі Баторы выбіў у Вільні ў 1580 годзе манеты вартасцю 10 дукатаў. Яны лічыліся каштоўным падарункам, такія манеты атрымалі, прыкладам, госці шлюбных урачыстасцяў, набліжаных да Баторыя чыноўнікаў дзяржавы.

 ► Нягледзячы на сталічны статус Вільні, месцам прыцягнення Стэфана Баторыя стала Гародня. На патрэбы свае і дзяржавы кароль перабудаваў стары гарадзенскі, яшчэ вітаўтаў замак. Горад вальней задыхаў і ў гаспадарчым сэнсе: кароль больш за дзесяць разоў за час панавання падоўгу заставаўся тут з сотнямі ўдзельнікаў сваёй дэлегацыі.

 ► Баторы адным з першых у Еўропе прыняў рашэнне папы рымскага і перавёў ВКЛ і Карону Польскую на грыгарыянскі каляндар, паводле якога мы жывём і сёння. Жыхары Вільні, Менску, Полацку, Магілёву, Берасця, Кракава, Варшавы леглі спаць увечары 4 кастрычніка 1582 года, прачнуліся раніцай але ўжо 15 кастрычніка.

► Пры Баторыі ў Беларусі сталі моднымі магеркі (ад мядзяраў) - галаўны ўбор, папулярны ў Венгрыі. Баторы іх вельмі любіў і меў у гардэробе варыянты на кожную аказію. Шапка выраблялася з тонкага футра, адметным элементам была скофія (брошка, шпілька), аздобленая каштоўнымі камянямі і пёрамі экзатычных птушак.

Чытаць больш пра штодзённае жыццё беларускіх уладароў

 Знакамітая баторыева магерка. Публічная дамена

► Баторы дбаў пра распаўсюд інфармацыі і добры імідж. Войска ВКЛ мела пры ім палявую друкарню, якая публікавала звесткі пра поспехі войска і абставіны перамог.

 ► Кароль Стэфан не цураўся і бітвы. У баях за вызваленне Полацка ён быў у першых шэрагах, разам са звычайнымі жаўнерамі займаўся ўмацаваннем пазіцый, карчаваў лес, начаваў пад адкрытым небам.

 ► Баторы мог быць і вельмі жорсткім. 10 ліпеня 1575 года ў баі на вянгерскай зямлі з войскам габсбургскага імператара, Баторы загадаў абезгаловіць шасцёра камандзіраў суперніка, а рэшце палонных адрэзаць насы альбо вушы. Але спішам на тое, што ён яшчэ ў той момант не быў вялікім князем беларуска-літоўскай дзяржавы і каралём Рэчы Паспалітай.

► Памёр Баторы для большасці сучаснікаў нечакана - 12 снежня 1586 года, у спальні гарадзенскага замка, вокны якой выходзілі на магутны Нёман. Свае хваробы Стэфан старанна хаваў. Кароль згарэў за тыдзень: пачаў задыхацца на паляванні, перыядычна яму нібы лепшала, нават ад улюбёнага віна не адмаўляўся. А асабістыя лекары не прыйшлі да згоды адносна спосабу лячэння.

► Ці не першай праблемай гарадзенскіх уладаў стала неабходнасць разлічыцца з двума сотнямі пешых жаўнераў-венграў, якія раптам засталіся без апекуна, і пачалі патрабаваць заробак. Па дапамогу гарадзенцы звярнуліся да віленскага ваяводы і вялікага гетмана Хрыстафора Радзівіла. Справу вырашылі палюбоўна.

► Баторы памёр 12 снежня 1586 года, а пахавалі яго толькі 23 траўня 1588 года ў Кракаве. Увесь гэты час цела знаходзілася ў Гародні.

Рэдакцыя

Ілюстрацыя на вокладцы: "Стэфан Баторы". Аўтар Валянцін Рамановіч, 1940 год. Уласнасць універсітэцкай бібліятэкі ў Торуні (Польшча)